«Η ψυχή ποτέ δεν σκέφτεται χωρίς εικόνα», έλεγε ο Αριστοτέλης.
Και ίσως αυτό να είναι το πρώτο πράγμα που πρέπει να παραδεχτεί κανείς: ότι μέσα στον άνθρωπο δεν υπάρχουν μόνο λέξεις και λογική, αλλά εικόνες, συναισθήματα, στιγμές και σιωπές που δεν έγιναν ποτέ λόγος. Υπάρχουν πράγματα που γεννιούνται μέσα μας καθαρά, αλλά δεν βρίσκουν ποτέ τη γλώσσα να ειπωθούν όπως είναι.
Ο άνθρωπος δεν είναι ενιαίος. Είναι διπλός. Από τη μία υπάρχει αυτό που δείχνει: η καθημερινή του εκδοχή, η κοινωνική, η “κανονική”. Από την άλλη υπάρχει αυτό που δεν δείχνει ποτέ: το άγχος που δεν εξηγείται, η θλίψη χωρίς αιτία, η αγάπη που δεν ειπώθηκε, η απογοήτευση που καταπίνεται, η μοναξιά μέσα σε πλήθος. Και ανάμεσα σε αυτά τα δύο, ζει.
Ο Σωκράτης έλεγε «γνώθι σαυτόν». Αλλά το να γνωρίσεις τον εαυτό σου δεν είναι απλή υπόθεση. Γιατί δεν σημαίνει μόνο να δεις τι είσαι, αλλά και τι αποφεύγεις να είσαι. Να δεις τι έκρυψες για να αντέξεις. Τι έθαψες για να συνεχίσεις. Τι δεν είπες για να μην χαλάσεις εικόνες, σχέσεις, στιγμές, πρόσωπα.
Και έτσι αρχίζει μια ήσυχη συσσώρευση. Από μικρές σιωπές που δεν φάνηκαν σημαντικές εκείνη τη στιγμή, αλλά έγιναν βάρος με τον χρόνο.
Υπάρχουν πολλές αλήθειες που δεν λέγονται ποτέ:
Ότι δεν είμαστε πάντα καλά, ακόμα κι όταν το λέμε.
Ότι κάποιες φορές γελάμε για να μη μιλήσουμε.
Ότι κουραζόμαστε από πράγματα που δεν φαίνονται κουραστικά.
Ότι ζηλεύουμε, φοβόμαστε, πονάμε, αλλά το κρύβουμε καλά.
Ότι θέλουμε ανθρώπους, αλλά δεν ξέρουμε πώς να τους κρατήσουμε κοντά χωρίς φόβο.
Ότι πολλές φορές δεν ξέρουμε καν τι θέλουμε, αλλά συνεχίζουμε να προσποιούμαστε ότι ξέρουμε.
Ο Φρίντριχ Νίτσε είχε γράψει πως «εκείνος που έχει ένα γιατί για να ζει μπορεί να αντέξει σχεδόν οποιοδήποτε πώς». Όμως υπάρχουν άνθρωποι που δεν βρίσκουν αυτό το “γιατί” εύκολα. Και τότε η ζωή συνεχίζεται μηχανικά, σαν κάτι που απλώς συμβαίνει, όχι κάτι που επιλέγεται.
Και κάπως έτσι αρχίζουν οι σιωπές.
Υπάρχουν σιωπές μέσα σε σχέσεις που δεν έσπασαν ποτέ με καβγά, αλλά με αδιαφορία.
Σιωπές σε φιλίες που δεν τελείωσαν, απλώς απομακρύνθηκαν.
Σιωπές σε οικογένειες όπου όλοι μιλούν αλλά κανείς δεν λέει αυτό που πραγματικά νιώθει.
Σιωπές μέσα σε ανθρώπους που ζουν μαζί αλλά έχουν σταματήσει να συναντιούνται.
Υπάρχει μια πολύ σκληρή αλήθεια: ότι πολλές σχέσεις δεν χάνονται από κάτι μεγάλο, αλλά από τα μικρά που δεν ειπώθηκαν ποτέ.
Ο Επίκτητος έλεγε πως «δεν μας ταράζουν τα πράγματα, αλλά οι κρίσεις μας για τα πράγματα». Κι όμως, ο άνθρωπος δεν ζει μόνο με κρίσεις. Ζει με εμπειρίες, με πληγές, με μνήμες, με συναισθήματα που δεν μπαίνουν εύκολα σε λογική σειρά. Και αυτό κάνει την εσωτερική του πραγματικότητα πολύ πιο περίπλοκη απ’ όσο φαίνεται από έξω.
Υπάρχουν άνθρωποι που έχουν μάθει να λειτουργούν τέλεια εξωτερικά και να καταρρέουν εσωτερικά. Να απαντούν σε όλα, αλλά να μην μπορούν να απαντήσουν στον εαυτό τους. Να βοηθούν τους άλλους, αλλά να μην ξέρουν πώς να βοηθήσουν τον εαυτό τους. Να φαίνονται σταθεροί, αλλά μέσα τους να αλλάζουν συνεχώς μορφή.
Υπάρχουν αλήθειες που πονάνε γιατί δεν ειπώθηκαν:
Ότι κάποιοι άνθρωποι έφυγαν και δεν αντικαταστάθηκαν ποτέ.
Ότι κάποιες λέξεις άργησαν τόσο που έχασαν τη σημασία τους.
Ότι κάποιες ευκαιρίες δεν χάθηκαν από τύχη, αλλά από φόβο.
Ότι πολλές φορές ξέραμε τι έπρεπε να γίνει, αλλά δεν το κάναμε.
Ο Καρλ Γιουνγκ είχε πει πως «κανείς δεν φωτίζεται φαντασιώνοντας μορφές φωτός, αλλά κάνοντας το σκοτάδι συνείδηση». Και αυτό το σκοτάδι δεν είναι κάτι τρομακτικό πάντα. Είναι απλώς όλα όσα δεν ειπώθηκαν ποτέ και έμειναν μέσα μας χωρίς επεξεργασία.
Και όσο δεν ειπώνονται, τόσο μεγαλώνουν.
Υπάρχουν νύχτες που ο άνθρωπος δεν μπορεί να ξεφύγει από τον εαυτό του. Εκεί δεν υπάρχουν ρόλοι, δεν υπάρχουν μάσκες, δεν υπάρχουν κοινωνικές εκδοχές. Υπάρχει μόνο αυτό που είσαι όταν κανείς δεν σε βλέπει. Και εκεί εμφανίζονται όλα.
Ο Αλμπέρ Καμύ έγραφε πως «η άνοιξη είναι ένας τρόπος να πεις ότι η ζωή συνεχίζεται». Και ίσως αυτό να είναι το πιο παράξενο: ότι η ζωή συνεχίζεται ακόμα κι όταν μέσα σου δεν έχουν ειπωθεί όλα. Ακόμα κι όταν δεν έχεις βρει απαντήσεις. Ακόμα κι όταν κουβαλάς πράγματα που δεν εξήγησες ποτέ σε κανέναν.
Υπάρχουν άνθρωποι που δεν έκλαψαν όταν έπρεπε.
Που δεν μίλησαν όταν έπρεπε.
Που δεν έφυγαν όταν έπρεπε.
Και έμειναν με κάτι μέσα τους να επαναλαμβάνει “αν το είχα πει αλλιώς…”.
Και υπάρχει και μια άλλη αλήθεια, πιο ήσυχη: ότι οι περισσότεροι άνθρωποι δεν είναι αυτό που φαίνονται ούτε αυτό που θα ήθελαν να είναι. Είναι κάτι ενδιάμεσο. Ένα σύνολο από εμπειρίες, φόβους, στιγμές, επιλογές και ανείπωτα.
Υπάρχουν αλήθειες που δεν λέγονται γιατί δεν υπάρχει “σωστή στιγμή”.
Υπάρχουν αλήθειες που δεν λέγονται γιατί φοβόμαστε το αποτέλεσμα.
Υπάρχουν αλήθειες που δεν λέγονται γιατί δεν τις αντέχουμε ούτε εμείς οι ίδιοι.
Και όμως, αυτές οι αλήθειες δεν εξαφανίζονται. Απλώς αλλάζουν μορφή. Γίνονται σιωπή. Γίνονται απόσταση. Γίνονται συνήθεια. Γίνονται χαρακτήρας.
Ο Μάρκος Αυρήλιος έλεγε πως «η ζωή ενός ανθρώπου είναι αυτό που κάνουν οι σκέψεις του». Αλλά πολλές σκέψεις δεν ολοκληρώνονται ποτέ. Μένουν μισές, επαναλαμβανόμενες, άλυτες. Και έτσι διαμορφώνουν μια ζωή που δεν ειπώθηκε ποτέ καθαρά ούτε στον ίδιο τον εαυτό.
Και ίσως τελικά αυτό να είναι το πιο ανθρώπινο πράγμα: ότι όλοι κουβαλάμε μέσα μας κάτι που δεν ειπώθηκε ποτέ ολοκληρωμένα. Κάτι που δεν βρήκε λέξεις. Κάτι που έμεινε αθόρυβα μαζί μας και έγινε κομμάτι μας.
Και το πιο δύσκολο δεν είναι ότι υπάρχει.
Είναι ότι συνεχίζει να υπάρχει.