Υπάρχουν ζωές που δεν χάθηκαν από λάθος. Χάθηκαν από αναβολή. Από δισταγμό. Από εκείνη τη μικρή στιγμή που κάποιος ένιωσε κάτι, κατάλαβε τι πρέπει να κάνει, αλλά τελικά δεν το έκανε. Και μετά η στιγμή πέρασε. Και μαζί της πέρασε και κάτι από τον ίδιο τον άνθρωπο.
«Η ζωή πρέπει να κατανοείται προς τα πίσω, αλλά να ζει κανείς προς τα εμπρός», έλεγε ο Σαίρεν Κίρκεγκωρ. Κι όμως, οι περισσότεροι άνθρωποι ζουν ακριβώς το αντίθετο: καταλαβαίνουν προς τα πίσω και μένουν κολλημένοι εκεί. Σε όλα όσα “θα μπορούσαν να είχαν γίνει”.
Ο άνθρωπος δεν χάνει πάντα από μεγάλες αποφάσεις. Χάνει από τις μικρές που δεν πάρθηκαν ποτέ. Από τα “θα το πω αύριο”. Από τα “δεν είναι η κατάλληλη στιγμή”. Από τα “ίσως αργότερα”. Και έτσι, χωρίς να το καταλάβει, αρχίζει να ζει μια ζωή γεμάτη πράγματα που δεν έγιναν ποτέ επιλογές.
Υπάρχει μια σκληρή αλήθεια που δεν φαίνεται στην αρχή: το να μην επιλέγεις είναι κι αυτό επιλογή. Απλώς είναι η επιλογή που δεν έχεις αναλάβει ποτέ την ευθύνη της.
Ο Σενέκας έλεγε πως «ενώ αναβάλλουμε τη ζωή, αυτή περνά». Και αυτό είναι το πιο ύπουλο κομμάτι: δεν νιώθεις ότι χάνεις κάτι τη στιγμή που συμβαίνει. Το καταλαβαίνεις μόνο όταν έχει ήδη γίνει παρελθόν.
Υπάρχουν άνθρωποι που ήξεραν τι ήθελαν, αλλά δεν το τόλμησαν. Που ένιωσαν κάτι δυνατό, αλλά το κράτησαν μέσα τους. Που είχαν την ευκαιρία να αλλάξουν κάτι, αλλά την άφησαν να περάσει. Και μετά έμαθαν να ζουν με το “αν”.
Αν είχα μιλήσει.
Αν είχα μείνει.
Αν είχα προσπαθήσει.
Αν δεν είχα φοβηθεί.
Και αυτό το “αν” δεν φεύγει εύκολα. Δεν είναι σκέψη της στιγμής. Γίνεται βάρος που αλλάζει τον τρόπο που βλέπεις τα πράγματα, χωρίς να φαίνεται απ’ έξω.
Υπάρχουν σχέσεις που δεν τελείωσαν ποτέ επίσημα. Απλώς δεν ξεκίνησαν ποτέ όπως θα μπορούσαν. Δύο άνθρωποι που ένιωσαν κάτι, αλλά δεν το μετέτρεψαν σε πράξη. Και μετά ο χρόνος έκανε αυτό που κάνουν πάντα τα πράγματα που δεν επιλέγονται: τα αποδυνάμωσε.
Ο Αλμπέρ Καμύ είχε γράψει πως «η ζωή είναι το άθροισμα των επιλογών μας». Αλλά υπάρχει και η άλλη πλευρά: η ζωή είναι και το άθροισμα των επιλογών που δεν κάναμε ποτέ. Αυτές που δεν καταγράφηκαν, αλλά καθόρισαν εξίσου το ποιοι γίναμε.
Υπάρχουν άνθρωποι που δεν άλλαξαν επειδή δεν μπορούσαν, αλλά επειδή δεν επέλεξαν να αλλάξουν. Που έμειναν σε καταστάσεις όχι από ανάγκη, αλλά από φόβο της αλλαγής. Και ο φόβος, όταν μένει αρκετά, αρχίζει να μοιάζει με σταθερότητα.
Υπάρχει μια στιγμή που οι επιλογές παύουν να είναι μπροστά σου και γίνονται πίσω σου. Και τότε δεν έχεις πια το ίδιο περιθώριο. Δεν αποφασίζεις από το μηδέν, απλώς συνεχίζεις κάτι που ήδη έχει αρχίσει χωρίς εσένα.
Ο Μισέλ ντε Μονταίν έλεγε πως «ο πιο μεγάλος θάνατος είναι αυτός που δεν ζεις». Και ίσως αυτό να είναι το πιο σκληρό σημείο: να συνεχίζεις να υπάρχεις, ενώ ένα κομμάτι της ζωής σου δεν επιλέχθηκε ποτέ να υπάρξει.
Υπάρχουν λέξεις που δεν ειπώθηκαν ποτέ, όχι επειδή δεν υπήρχαν, αλλά επειδή δεν βρέθηκε το θάρρος. Υπάρχουν δρόμοι που δεν πάρθηκαν όχι επειδή ήταν αδύνατοι, αλλά επειδή φάνηκαν δύσκολοι. Υπάρχουν άνθρωποι που χάθηκαν όχι επειδή έπρεπε, αλλά επειδή κανείς δεν έκανε το βήμα.
Και κάπως έτσι, η ζωή γεμίζει με παράλληλες εκδοχές του εαυτού μας. Αυτές που δεν ζήσαμε ποτέ, αλλά που ξέρουμε ότι υπήρξαν πιθανές.
Ο χρόνος δεν τιμωρεί πάντα με απώλειες. Κάποιες φορές τιμωρεί με επίγνωση. Με το να καταλαβαίνεις τι θα μπορούσε να είχε συμβεί, χωρίς να μπορείς να το αλλάξεις.
Και αυτό είναι που κάνει τα ανεκπλήρωτα πιο βαριά από τα λάθη: ότι δεν μπορείς να τα διορθώσεις. Μπορείς μόνο να τα καταλάβεις.
Γιατί τελικά, δεν είναι όλα όσα ζήσαμε που μας καθορίζουν.
Είναι και όλα όσα δεν έγιναν ποτέ επιλογές.